Sectie hymenoptera van de Nederlandse Entomologische Vereniging

Home>DETERMINATIETABELLEN

Determinatietabellen

Aan de slag met hommels

Theo M.J. Peeters, november 2009

De afgelopen decennia en vooral ook de laatste jaren is er wereldwijd veel activiteit in hommelland. Lees meer....

Angeldragende wespen en bijen in Nederland op naam brengen

Theo M.J. Peeters, december 2009

Om veel angeldragende wespen en bijen met zekerheid op naam te brengen is het nodig om de juiste determinatieliteratuur en een loep of liefst een binoculair te gebruiken. Tevens is het raadzaam om referentiemateriaal te hebben. Bij sommige genera is dat laatste zelfs onmisbaar.

Loep en/of binoculair

Een loep en een binoculair met goede verlichting zijn bij het determineren vaak onontbeerlijk. Veel soorten zijn met een goede loep (10x) te determineren. Toch is een vergroting van 40 x of meer nodig om soorten van lastige genera goed te kunnen determineren.

Een goede referentiecollectie

Wie serieus de bijen- en wespenfauna wil bestuderen raden we aan een eigen referentiecollectie aan te leggen. Een andere mogelijkheid is om gebruik te maken van de collecties van de diverse nationale of regionale natuurhistorische musea. Tevens is het raadzaam contact te zoeken met ervaren mensen die zich hebben georganiseerd bijvoorbeeld in de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging of de Nederlandse Entomologische Vereniging.

Foto's en tekeningen

Foto's en tekeningen zoals in Chinery (1988), Westrich (1989), Müller et al. (1998), Witt (1998) en Bellmann (1998) kunnen een goed hulpmiddel zijn om je sneller de verschillende habitustypen van de genera eigen te maken. Besef echter dat in deze boeken niet alle soorten zijn opgenomen en dus het determineren met behulp van foto's een riskante zaak blijft.

Ook op internet zijn heel veel afbeeldingen te vinden van allerlei soorten wespen en bijen, maar ook daar blijft vaak de onzekerheid over de juistheid van de soortnaam die erbij vermeld wordt. Op veel foto's zijn de subtiele onderscheidingskenmerken van verwante soorten niet te zien. Nederlandse websites met veel bijenfoto's zijn te vinden op www.wildphoto.nl en www.wildebijen.nl. Voor foto's van wespen en bijen verwijzen we hier tevens naar www.hymis.info.

Determinatietabellen voor angeldragende wespen en bijen

Een historisch overzicht van alle Nederlandse determinatietabellen geeft Peeters (2003). In navolging daarvan geeft Smit (2004b) een update van de nieuwe Vespidae-literatuur. Inmiddels kunnen weer diverse nieuwe uitgaven daaraan toegevoegd worden (zie hieronder).

Wespen

Het basisboek om mee te beginnen voor angeldragende wespen in Nederland is Peeters et al. (2004). In dit boek geven een 12-tal auteurs een prachtig overzicht van de stand van onderzoek, inclusief determinatietabellen tot op genus van alle 10 families.

In tabel 1 vind je de meest geschikte determinatietabellen voor het determineren van de soorten van 10 wespenfamilies. Voor het gemak beschouwen we de graafwespen hier nog als één familie, hoewel die tegenwoordig wordt opgedeeld in drie families.

Voor de meeste wespengroepen zijn (nog) geen Nederlandse determinatietabellen beschikbaar. Uitzonderingen vormen de populaire groepen van de plooivleugelwespen en graafwespen. Voor andere groepen moeten we voorlopig terecht bij buitenlandse publicaties.

De kleine groepen Mutillidae, Sapygidae en Tiphiidae worden goed gedekt door de tabellen in Oelke (1974) en Amiet (2008). Bovendien verscheen er voor de Nederlandse Sapygidae een Nederlandse tabel (Smit & van Aartsen, 2006). Voor de goudwespen zijn determninatietabellen voor de soorten van Engeland (Morgan 1984), Duitsland (Kunz 1994) en Zwitserland (Linsenmaier 1997) beschikbaar, maar al deze tabellen hebben hun gebreken. Er zijn binnen de goudwespenfamilie echter enkele nieuwe ontwikkelingen zoals de recente publicaties van Móczár, Niehuis en Arens aangeven, en het wachten is op nieuwe tabellen en een nieuwe revisie van o.a. de Chrysis ignita-groep. Tot die tijd raden we u aan de determinatietabellen van Móczár (1964) en Kunz (1994) met de aanvullingen van Niehuis (1998, 2000) en Arens (2004a, b) te gebruiken en een specialist de determinaties te laten controleren. Dat laatste geldt ook voor determinaties van de micro-aculeaten uit de families Bethylidae en Dryinidae.

Ook binnen de graafwespen hebben recente revisies nieuwe inzichten gebracht die om een herdeterminatie van een deel van het Nederlandse graafwespenmateriaal vragen, zodat we weten welke soorten in ons land zijn aangetroffen.

Tabel 1. Determinatietabellen voor angeldragende wespen in Nederland
Table 1. Identification keys for wasps in The Netherlands.
Familie Nederlandse naam Determinatieliteratuur PDF
Bethylidae Platkopwespen
  • Hedqvist 1975
  • Perkins 1976
Chrysididae Goudwespen
  • Verhoeff 1950 (Hedychrum)
  • Móczár 1964 (Notozus = Elampus)
  • Peters 1966 (Omalus s.l.)
  • Morgan 1984 (niet compleet)
  • Lefeber 1986, Schmid-Egger 1995 (Hedychridium)
  • Kunz 1994
  • Linsenmaier 1997
  • Móczár 1997, 1998, 2001 (Cleptes)
  • Niehuis 1998 (Holopyga austrialis & H. ignicollis)
  • Niehuis 2000 (Chrysis angustula-aggregaat)
  • Arens 2004a, b (Hedychridium, Holopyga)
Dryinidae Tangwespen
  • Perkins 1976 (niet compleet)
  • Olmi 1994 (niet meer compleet)
  • de Rond 1998 (Anteon pinetellum)
  • de Rond 1998 (Anteon pinetellum)
Embolemidae Peerkopwespen ja, pdf beschikbaar
Formicidae Mieren n.v.t.
Tiphiidae Keverdoders
  • Oehlke 1974
  • Agnoli 2005 (alleen Methocha)
  • Amiet 2008 (Tiphia villosa ontbreekt)
Sapygidae Knotswespen
  • Geurts 1952
  • Oehlke 1974
  • Gusenleitner & Gusenleitner 1994
  • Kursenko & Gusenleitner 1994
  • Smit & van Aartsen 2006
  • Amiet 2008
Mutillidae Mierwespen
  • Oehlke 1974
  • Richards 1980
  • Lelej & Schmid-Egger 2005 (genera-tabel)
  • Amiet 2008
Pompilidae Spinnendoders
  • Oehlke & Wolf 1987
  • Lefeber & van Ooijen 1988 (generatabel)
  • Day 1988 (niet compleet)
  • Schmid-Egger & van der Smissen 1995 (Priocnemis)
  • van der Smissen 1996a, b (Arachnospila)
  • van der Smissen 2003 (Evagetes)
  • Nieuwenhuijsen 2005, 2008
 ja, pdf beschikbaar
Vespidae Plooivleugelwespen
  • ja, pdf beschikbaar
  • ja, pdf beschikbaar
Sphecidae s.l. (Ampulicidae,
Sphecidae s.s. en Crabronidae)		 Graafwespen
  • Bitsch et al. 1993, 1997, 2001
  • Klein 1997, 1999
  • Gayubo & Felton 2000 (Nitela)
  • Norén 2000 (Pemphredon)
  • Vikberg 2000 (Spilomena)
  • Schmid-Egger 2002 (Gorytes)
  • van der Smissen 2003 (Pemphredon)
  • Jacobs 2007

Bijen

Met het magnum opus van Michener (2000, herziene druk in 2007) kun je alle bijen van de wereld determineren tot op genus. Helaas bestaat er op dit moment (nog) geen determinatieboek waarmee je alle bijen in Nederland op naam kunt brengen. Jarenlang is er gebruik gemaakt van Schmiedeknecht (1930). Dit boek is weliswaar voor sommige genera nog bruikbaar, maar we raden Schmiedeknecht (1930) af vanwege het ontbreken van illustraties, de verouderde naamgeving en het ontbreken van diverse soorten.

Een opvolger van dit werk is gepubliceerd door Scheuchl, die sinds 1995 drie degelijke en uitstekend geïllustreerde tabellen op de markt heeft gebracht. In Zwitserland is vanaf 1996, onder aanvoering van Amiet, ook een boekenserie over bijen van start gegaan. Hiervan zijn inmiddels vijf goed geïllustreerde delen verschenen, en het lijkt erop dat deze Fauna Helvetica binnen enkele jaren compleet is. Met deze duitstalige (en tevens ook franstalige) determinatietabellen beschikken we over goede en recente determinatietabellen waarmee de Nederlandse bijenfauna vrijwel (alleen de de waddenhommel Bombus cullumanus en de schorzijdebij Colletes halophilus ontbreken in deze tabellen) geheel te determineren is.

Voor het op naam brengen van de genera kan nog gebruik gemaakt worden van de Nederlandstalige tabel van Benno (1969) en er is ook een recentere generatabel van Dries Laget (2005) waarmee tevens diverse soorten die in houtblokken nestelen gedetermineerd kunnen worden. Ook de generatabellen in Scheuchl (1995), Amiet (1996) en Müller et al. (1998) zijn prima te gebruiken. Om de bijen tot op soort te determineren verwijzen we naar de literatuur in tabel 2. Er wordt binnen de sectie Hymenoptera de laatste jaren hard gewerkt aan het uitgeven van Nederlandstalig determinatietabellen voor bijen. In 2004 verscheen een goede Nederlandstalige tabel tot het genus van de wespbijen (Nomada) in Nederland (Smit 2004). En in de nieuwsbrief van de sectie Hymenoptera van de NEV verschenen determinatietabellen voor verschillende bijengenera (Anthophora, Hylaeus, Colletes), een traditie die ook in 2010 en daarna vervolgd zal worden.

We raden de echte beginners aan te starten met de tabellen van Scheuchl en Amiet die nog te koop zijn en de beschikbare Nederlandstalige tabellen te gebruiken. Vaak is het nuttig om bij het determineren van lastige genera zoals Andrena, Hylaeus en Lasioglossum meerdere tabellen naast elkaar te gebruiken.

Voor de larven en poppen van bijen zijn er tot op heden slechts enkele determinatietabellen (Banaszak & Romaschenko 1998, Rozen 2000, 2001). Jerome Rozen is een van de weinige apidologen die veel op dit gebied publiceerd.

Tabel 2. Determinatietabellen voor bijen (Apidae s.l.) in Nederland.
Tabel 2. Identification keys for bees (Apidae s.l.) in The Netherlands.
Subfamilie Genus Determinatieliteratuur PDF
Colletinae Colletes
  • Amiet et al. 1999 (Colletes halophilus ontbreekt)
  • Smit 2009
Hylaeus
  • Dathe 1980
  • Koster 1986 (nog bruikbaar maar niet meer compleet)
  • Dathe et al. 1996 (Hylaeus lepidulus = paulus)
  • Amiet et al. 1999
  • Nieuwenhujsen & Raemakers 2009
 ja, pdf beschikbaar
Andreninae Andrena en Panurgus
  • van der Vecht 1928 (nog bruikbaar maar niet meer compleet)
  • Dylewska 1987
  • Schmid-Egger & Scheuchl 1997
 ja, pdf beschikbaar
Halictinae Dufourea en Rophites
  • Ebmer 1984
  • Amiet et al. 1999
  • Pesenko et al. 2000
Halictus en Lasioglossum
  • Ebmer 1969, 1970, 1971, 1974, 1988
  • Herrmann & Doczkal 1999 (L. sexstrigatum & sabulosum)
  • Pesenko et al. 2000
  • Amiet et al. 2001
Sphecodes
  • Warncke 1992
  • Amiet et al. 1999
Melittinae
  • Scheuchl 1996
  • Amiet et al. 2007
Megachilinae
  • ja, pdf beschikbaar
  • ja, pdf beschikbaar
Apinae Bombus en Apis
  • Rasmont 1984, Rasmont et al. 1986 (B. terrestris-groep)
  • Mauss 1987
  • van der Blom 1996 (nog bruikbaar maar niet meer compleet)
  • Amiet 1996 (Bombus cullumanus ontbreekt)
  • Bertsch 1997 (Bombus cryptarum)
  • Peeters et al. 2005 (foutje in van der Blom 1996)
overige genera Anthophorinae
  • ja, pdf beschikbaar
  • ja, pdf beschikbaar

Literatuur

  1. Achterberg, C. van & R.J.M. van Kats, 2000. Revision of the palaearctic Embolemidae (Hymenoptera). - Zoologische Mededelingen 74: 251-269.
  2. Agnoli, G.L., 2005. The genus Methocha in Europe: a discussion on taxonomy, distribution and likely origin of its known species and subspecies (Hymenoptera Tiphiidae Methocinae). - Bulletin of Insectology 58 (1): 35-47.
  3. Amiet, F., 1996. Hymenoptera, Apidae. 1. Allgemeiner Teil, Gattungsschlüssel, die Gattungen Apis, Bombus und Psithyrus. - Insecta Helvetica, Fauna 12: 98 p.
  4. Amiet, F., 2008. Vespoidea 1. - Fauna Helvetica 23, Centre suisse de cartographie de la faune & Schweizerische Entomologische Gesellschaft, 86 p.
  5. Amiet, F., A. Müller & R. Neumeyer, 1999. Fauna Helvetica 4. Apidae 2. Colletes, Dufourea, Hylaeus, Nomia, Nomioides, Rhophitoides, Rophites, Sphecodes, Systropha. - Centre suisse de cartographie de la faune & Schweizerische Entomologische Gesellschaft, 219 p.
  6. Amiet, F., M. Herrmann, A. Müller & R. Neumeyer, 2001. Fauna Helvetica 6. Apidae 3. Halictus, Lasioglossum. - Centre suisse de cartographie de la fauna und Schweizerische Entomologische Gesellschaft 2001, Neuchatel, 208 p.
  7. Amiet, F., M. Herrmann, A. Müller & R. Neumeyer, 2004. Apidae 4. Anthidium, Chelostoma, Coelioxys, Dioxys, Heriades, Lithurgus, Megachile, Osmia, Stelis. - Fauna Helvetica 9, 273 p.
  8. Amiet, F., M. Herrmann, A. Müller & R. Neumeyer, 2007. Apidae 5. Ammobates, Ammobatoides, Anthophora, Biastes, Ceratina, Dasypoda, Epeoloides, Epeolus, Eucera, Macropis, Melecta, Melitta, Nomada, Pasites, Tetralonia, Thyreus, Xylocopa. - Fauna Helvetica 20, 356 p.
  9. Arens, W., 2004a. Revision der Gattung Holopyga auf der Peloponnes mit Beschreibung zweier neuer Arten (Hymenoptera; Chrysididae). - Linzer biol. Beitr. 36: 19-55.
  10. Arens, W., 2004b. Beitrag zur Taxonomie griechischer Goldwespen, mit Beschreibung dreier neuer Arten (Hymenoptera: Chrysididae). - Linzer biol. Beitr. 36: 741-760.
  11. Banaszak, J. & L. Romasenko, 1998. Megachilid bees of Europe (Hymenoptera. Apoidea, Megachilidae). - Pedagogical University of Bydgoszcz, 239 p.
  12. Bellmann, H., 1998. Gids van bijen, wespen en mieren. - Tirion, Baarn, 336 p.
  13. Bertsch, A., 1997. Abgrenzung der Hummel-Arten Bombus cryptarum und B. lucorum mittels männlicher Labialdrüsen-Sekrete und morphologischer Merkmale (Hymenoptera, Apidae). - Entomol. Gener. 22: 129-145.
  14. Bitsch, J. & J. Leclercq, 1993. Hyménoptères d'Europe occidentale. Vol. 1. Généralités - Crabroninae. - Faune de France 79: 1-325.
  15. Bitsch, J., Y. Barbier, S.-F. Gayubo, K. Schmidt & M. Ohl, 1997. Hyménoptères Sphecidae d'Europe occidentale. Volume 2. - Faune de France 82: 1-429.
  16. Bitsch, J., H. Dollfuss, Z. Boucek, K. Schmidt, C. Schmid-Egger, S.F. Gayubo, A.V. Antropov & Y. Barbier, 2001. Hyménoptères Sphecidae d'Europe occidentale. Vol. 3. - Fauna de France 86: 1-459.
  17. Blom, J. van der, 1996. De hommels van Nederland. - Jeugdbondsuitgeverij, 45 p.
  18. Chinery, M., 1988. Thieme Nieuwe Insektengids. - Tirion, Baarn, 320 p.
  19. Dathe, H.H., 1980. Die Arten der Gattung Hylaeus F. in Europa. - Mitt. zool. Mus. Berlin 56: 207-294.
  20. Dathe, H.H., A. von der Heide & R. Witt, 1996. Nachweis einer neuen Maskenbiene für Europa - Hylaeus lepidulus Cockerell, 1924 (Hym., Apidae). - Entomologische Nachrichten und Berichte 40: 157-163.
  21. Day, M.C., 1988. Spider wasps. Hymenoptera Pompilidae. - Handbook for the Identification of British Insects 6 (4): 1-60.
  22. Dylewska, M., 1987. Die Gattung Andrena Fabricius (Andrenidae, Apoidea) in Nord- und Mitteleuropa. - Acta Zool. Cracov., Krakow 30: 359-708.
  23. Dvorak, L. & S.P.M. Roberts, 2006. Key to the paper and social wasps of Central Europe (Hymenoptera: Vespidae). - Acta Entomologica Musei Nationalis Pragae 46: 221-244.
  24. Ebmer, A.W., 1969. Die Bienen des Genus Halictus Latr. s. l. im Grossraum von Linz (Hymenoptera, Apidae). Systematik, Biogeographie, Ökologie und Biologie mit Berücksichtigung aller bisher aus Mitteleuropa bekannten Arten. Teil I. - Naturkundliches Jahrbuch der Stadt Linz 15: 133-183.
  25. Ebmer, A.W., 1970. Die Bienen des Genus Halictus Latr. s. l. im Grossraum von Linz (Hymenoptera, Apidae). Teil II [und erste Anhang: 65-72]. - Naturkundliches Jahrbuch der Stadt Linz 16: 19-82.
  26. Ebmer, A.W., 1971. Die Bienen des Genus Halictus Latr. s. l. im Grossraum von Linz (Hymenoptera, Apidae). Teil III. - Naturkundliches Jahrbuch der Stadt Linz 17: 63-156.
  27. Ebmer, A.W., 1974. Die Bienen des Genus Halictus Latr. s.l. im Grossraum von Linz (Hymenoptera, Apidae). Nachtrag und zweiter Anhang. - Naturkundliches Jahrbuch der Stadt Linz 19 [1973]: 123-158.
  28. Ebmer, A.W., 1984. Die westpaläarktischen Arten der Gattung Dufourea Lepeletier 1841 mit illustrierter Bestimmungstabellen (Insecta: Hymenoptera: Apoidea: Halictidae: Dufoureinae). - Senckenbergiana biol. 64: 313-379.
  29. Ebmer, A.W., 1988. Die europäischen Arten der Gattungen Halictus Latreille, 1804 und Lasioglossum Curtis, 1833 mit illustrierten Bestimmungstabellen. 2. Die Untergattung Seladonia Robertson, 1918. - Senckenbergiana biol. 68 [1987]: 323-375.
  30. Gayubo, S.F. & J.C. Felton, 2000. The European species of the genus Nitela Latreille, 1809 (Hymenoptera: Sphecidae). - Ann. Soc. Entomol. Fr. 36: 291-313.
  31. Geurts, R., 1952. Sapygina decemguttata Jur. (f.n.g. of f.n.sp.?). - Natuurhistorisch Maandblad 41: 32-34.
  32. Gusenleitner, F. & J. Gusenleitner, 1994. Das Vorkommen der Familie Sapygidae in Österreich (Insecta: Hymenoptera: Sapygidae). - Ann. Naturhist. Mus. Wien 96 B: 173-188.
  33. Gusenleitner, J., 2000. Bestimmungstabellen mittel- und südeuropäischer Eumeniden (Vespoidea, Hymenoptera). 14. Der Gattungsschlüssel und der bisher in dieser Reihe nicht behandelten Gattungen und Arten. - Linzer biol. Beitr. 32: 43-65.
  34. Hensen, R., 1985. De Plooivleugelwespen. - Jeugdbondsuitgeverij, [Utrecht], 60 p.
  35. Hedqvist, K.J., 1975. Notes on Embolemidae and Bethylidae in Sweden with description of a new genus and species (Hym., Bethyloidea). - Ent. Tidskr. 96: 121-132.
  36. Herrmann, M. & D. Doczkal, 1999. Schlüssel zur Trennung der Zwillingsarten Lasioglossum sexstrigatum (Schenck, 1870) und Lasioglossum sabulosum (Warncke, 1986) (Hym., Apidae). - Entomologische Nachrichten und Berichte 43: 33-40.
  37. Jacobs, H.-J., 2007. Die Grabwespen Deutschlands. Bestimmungsschlüssel. - Die Tierwelt Deutschlands 79: 207 p.
  38. Klein, W., 1997. De graafwespen van de Benelux (Hymenoptera, Sphecidae). Determinatietabellen. - Jeugdbondsuitgeverij [1996], 130 p.
  39. Klein, W., 1999. De graafwespen van de Benelux. Supplement. - Jeugdbondsuitgeverij, 37 p.
  40. Koster, A., 1986. Het genus Hylaeus in Nederland (Hymenoptera, Colletidae). - Zoologische Bijdragen 36: 1-120.
  41. Kunz, P.X., 1994. Die Goldwespen (Chrysididae) Baden-Württembergs. Taxonomie, Bestimmung, Verbreitung, Kartierung und Ökologie. Mit einem Bestimmungsschlüssel für die deutschen Arten. - Beih. Veröff. Naturschutz Landschaftspflege Bad.-Württ. 77: 1-186.
  42. Kurzenko, N.V. & J. Gusenleitner, 1994. Sapygidae from Turkey, with a key to palaearctic species of Sapyginae (Hymenoptera). - Linzer biol. Beitr. 26: 583-632.
  43. Laget, D., 2005. Determinatietabel voor solitaire bijen in aangeboden nestgelegenheid. - Bertram 3 (2 bis): 1-71.
  44. Lefeber, V., 1986. Het genus Hedychridium Abeille in de Benelux (Hymenoptera: Chrysididae). - Entomologische Berichten 46: 105-110.
  45. Lefeber, V., & P. van Ooijen, 1988. Verspreidingsatlas van de Nederlandse spinnendoders (Hymenoptera: Pompilidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 4: 1-56.
  46. Lelej, A.S. & C. Schmid-Egger, 2005. The velvet ants (Hymenoptera, Mutillidae) of Central Europe. - Linzer biologische Beitrage 37 (2): 1505-1543.
  47. Linsenmaier, W., 1997. Die Goldwespen der Schweiz. - Veröffentlichungen aus der Natur-Museum Luzern 9: 139 p.
  48. Mauss, V., 1987. Bestimmungsschlüssel für die Hummeln der BRD. - DJN, Hamburg: 1-50.
  49. Mauss, V. & R. Treiber, 2004. Bestimmungsschlüssel für die Faltenwespen (Hymenoptera: Masarinae, Polistinae, Vespinae) der Bundesrepubliek Deutschland. - Deutscher Jugendbund für Naturbeobachtung: 5-53.
  50. Michener, C.D., 2000. The bees of the world. - John Hopkins University Press, Baltimore, London, xiv + 913 p.
  51. Móczár, L., 1964. Über die Notozus-Arten Ungarns (Hymenoptera, Chrysididae). - Ann. Hist.-Nat. Mus. Nat. Hungarici Zoologica 56: 439-447.
  52. Móczár, L., 1997. Revision of the Cleptes nitidulus group of the world (Hymenoptera, Chrysididae, Cleptinae). - Entomofauna 18: 25-44.
  53. Móczár, L., 1998. Revision of the Cleptinae of the world. Genus Cleptes subgenera and species groups. (Hymenoptera, Chrysididae). - Entomofauna 19: 501-516.
  54. Móczár, L., 2001. World revision of the Cleptes semiauratus group (Hymenoptera, Chrysididae, Cleptinae). - Linzer biol. Beitr. 33: 905-931.
  55. Morgan, D., 1984. Cuckoo-wasps (Hymenoptera, Chrysididae). - Hand. Ident. Brit. Insects 6 (5): 1-37.
  56. Müller, A., A. Krebs & F. Amiet, 1997. Bienen. Mitteleuropäische Gattungen, Lebensweise, Beobachtung. - Naturbuch-Verlag, Augsburg, 384 p.
  57. Niehuis, O., 1998. Zum taxonomischen Status von Holopyga australis Linsenmaier, 1959 (Hymenoptera, Chrysididae). - Entomofauna 19: 408-417.
  58. Niehuis, O., 2000. The european species of the Chrysis ignita group: revision of the Chrysis angustula aggregate (Hymenoptera, Chrysididae). - Mitt. Mus. Nat. kd. Berl., Dtsch. entomol. Z. 47: 181-201.
  59. Nieuwenhuijsen, H., 2005. Determinatietabel voor de Nederlandse spinnendoders (Hymenoptera: Pompilidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 22: 27-90.
  60. Nieuwenhuijsen, H., 2007. Determinatietabel voor de Nederlandse Anthophora-soorten. - Nieuwsbrief sectie Hymenoptera van de NEV, Bzzz 26: 73-76.
  61. Nieuwenhuijsen, H., 2008. De spinnendoders van Nederland (Hymenoptera: Pompilidae). - Jeugdbondsuitgeverij, 's Graveland 74 p.
  62. Nieuwenhujsen, H. & I. Raemakers, 2009. Tabel voor de bijen van het genus Hylaeus in Nederland. - Nieuwsbrief sectie Hymenoptera van de NEV, Bzzz 29: 28-36.
  63. Norén, L., 2000. Über Ceratophorus (Pemphredon?) clypealis (Thomson). - Bembix 13: 11-12.
  64. Oehlke, J., 1974. Beiträge zur Insektenfauna der DDR: Hymenoptera-Scolioidea. - Beitr. Ent. 24: 279-300.
  65. Oehlke, J. & H. Wolf, 1987. Beiträge zur Insekten-Fauna der DDR: Hymenoptera-Pompilidae. - Beitr. Ent. 37: 279-390.
  66. Olmi, M., 1994. The Dryinidae and Embolemidae (Hymenoptera: Chrysidoidea) of Fennoscandia and Denmark. - Fauna Entomologica Scandinavica 30: 100 p.
  67. Olmi, M., 1999. Hymenoptera Dryinidae - Embolemidae. - Fauna d'Italia 37: 425 p.
  68. Peeters, T.M.J., 2003. Historisch overzicht van determinatietabellen voor angeldragende wespen en bijen. - Nieuwsbrief EIS-Nederland 37: 7-9.
  69. Peeters, T., I. Raemakers & M. Roos, 2005. Foutje in hommeltabel ontdekt. - Nieuwsbrief EIS-Nederland 41: 7-8.
  70. Peeters, T., I.Raemakers, J. van de Nieuwegiessen & J. Kuper, 2006. De rotsbehangersbij Megachile pilidens, nieuw voor de Nederlandse Fauna (Hymenoptera: Apoidea: Megachilidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 25: 11-18.
  71. Perkins, J.F., 1976. Hymenoptera Bethyloidea (excluding Chrysididae). - Handbk. Ident. Br. Insects vi 3 (a): 1-38.
  72. Pesenko, Yu. A., J. Banaszak, V.G. Radchenko & T. Cierzniak, 2000. Bees of the family Halictidae (excluding Sphecodes) of Poland: taxonomy, ecology, bionomics. - Bydgoszcz, 348 p.
  73. Peters, D.S., 1966. Bestimmungstabelle für die deutschen Arten der Gattung Omalus Panzer, 1801 (Hymenoptera, Chrysididae). - Senckenberg. biol. 47: 399-404.
  74. Rasmont, P., 1984. Les bourdons du genre Bombus Latreille sensu stricto en Europe Occidentale et Centrale (Hymenoptera, Apidae). - Spixiana 7: 135-160.
  75. Rasmont, P., A. Scholl, R. de Jonghe, E. Obrecht & A. Adamski, 1986. Identité et variabilité des males de bourdons du genre Bombus Latreille sensu stricto en Europe occidentale et centrale (Hymenoptera, Apidae, Bombinae). - Revue suisse Zool. 93: 661-682.
  76. Richards, O.W., 1980. Scoloidea, Vespoidea and Sphecoidea. Hymenoptera, Aculeata. - Handbk. Ident. Br. Insects 6 (3b): 1-118.
  77. Rond, J. de, 1998. Anteon pinetellum, a new palaearctic dryinid (Hymenoptera: Dryinidae). - Entomologische Berichten 58: 133-138.
  78. Rozen, J.G.Jr., 2000. Pupal descriptions of some cleptoparasitic bees (Apidae), with a preliminary generic key to pupae of cleptoparasitic bees (Apoidea). - American Museum Novitates 3289: 1-19.
  79. Rozen, J.G., 2001. A taxonomic key to mature larvae of cleptoparasitic bees (Hymenoptera: Apoidea). - American Museum Novitates 3309: 1-27.
  80. Scheuchl, E., 1995. Illustrierte Bestimmungstabellen der Wildbienen Deutschlands und Österreichs. Band I: Anthophoridae. - Eigenverlag, Velden, 158 p.
  81. Scheuchl, E., 1996. Illustrierte Bestimmungstabellen der Wildbienen Deutschlands und Österreichs. Band II: Megachilidae - Melittidae. - Eigenverlag, Velden, 116 p.
  82. Schmid-Egger, C., 1995. Ergänzungen zur Taxonomie und Verbreitung von zwei Arten der Gattung Hedychridium Abeille 1878 (Hymenoptera, Chrysididae). - Linzer biol. Beitr. 27: 401-411.
  83. Schmid-Egger, C., 2004. Bestimmungsschlüssel für die deutschen Arten der solitären Faltenwespen (Hymenoptera: Eumeninae). - Deutscher Jugendbund für Naturbeobachtung: 54-102. [Zweite, überarbeitete und ergänzte Ausgabe 2003]
  84. Schmid-Egger, C., 2002. Key and new records for the western palaearctic species of Gorytes Latreille 1804 with description of a new species (Hymenoptera, Sphecidae, Bembicinae). - Linzer biol. Beitr. 34: 167-190.
  85. Schmid-Egger, C. & J. v.d. Smissen, 1995. Ergänzende Bestimmungsmerkmale für verschiedene Arten der Gattung Priocnemis (Hymenoptera: Pompilidae). - Bembix 4: 37-44.
  86. Schmid-Egger, C. & E. Scheuchl, 1997. Illustrierte Bestimmungstabellen der Wildbienen Deutschlands und Österreichs unter Berücksichtigung der Arten der Schweiz. Band III: Andreninae. - Eigenverlag, Velden, 180 p.
  87. Schmiedeknecht, O., 1930. Die Hymenopteren Nord- und Mitteleuropas. - Verlag G. Fischer, Jena, x + 1062 p.
  88. Smissen, J. van der, 1996a. Zur Kenntnis einzelner Arachnospila-Weibchen - mit Bestimmungsschlüssel für die geringbehaarten, kammdorntragenden Weibchen der Gattung Arachnospila Kincaid, 1900 (Hymenoptera: Pompilidae). - Drosera '96: 73-102.
  89. Smissen, J. van der, 1996b. Zur Unterscheidung der Pompiliden-Weibchen Arachnospila fumipennis (Zetterstedt) und A. consobrina (Dahlbom). - Bembix 7: 21-24.
  90. Smissen, J. van der, 2003. Zur Kenntnis der Untergattung Cemonus Jurine 1807 (Hymenoptera: Sphecidae, Pemphredon), mit Schlüssel zur Determination und Hinweis auf ein gemeinsames Merkmal untersuchter Schilfbewohner (Hymenoptera: Sphecidae, Pompilidae). - Notes fauniques de Gembloux 52: 53-101.
  91. Smit, J., 2003. De veldwespen Polistes dominulus en P. biglumis rukken op in Nederland (Hymenoptera: Vespidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 18: 81-88.
  92. Smit, J., 2004a. De wespbijen (Nomada) van Nederland (Hymenoptera: Apidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 20: 33-125.
  93. Smit, J., 2004b. Plooivleugelwespen (Vespidae). - Nieuwsbrief EIS-Nederland 39: 7-8.
  94. Smit, J. & B. van Aartsen, 2006. De bosknotswesp Sapyga similis toch niet verdwenen uit Nederland (Hymenoptera: Sapygidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 24: 25-27.
  95. Smit, J., 2009. Determinatietabel voor de bijen van het genus Colletes in Nederland. - Nieuwsbrief sectie Hymenoptera van de NEV, Bzzz 30: 65-68.
  96. Schoeters, E. & T. Wenseleers, 2004. Onze sociale wespen (Vespa, Dolichovespula en Vespula). - Educatie Limburgs Landschap vzw, Heusden-Zolder, 135 p.
  97. Theunert, R., 2006. Anmerkungen zur Unterscheidbarkeit der Weibchen im Pemphredon austriaca-enslini-Komplex (Hymenoptera: Sphecidae). - BembiX 23: 36-39.
  98. Vecht, J. van der, 1928. Hymenoptera Anthophila (Q XIIIm) A. Andrena. - Fauna van Nederland 4: 1-144.
  99. Verhoeff, P.M.F., 1950. Taxonomie der Niederländischen Hedychrum-Arten (Hedychrum Latr., Hym. Chrys.). - Publ. Natuurhist. Gen. Limburg 3: 3-8.
  100. Vikberg, V.V., 2000. A re-evaluation of five European species of Spilomena with a key to European species and relevance to the fauna of North Europe, especially Finland (Hymenoptera: Pemphredonidae). - Entomologica Fennica 11: 35-55.
  101. Warncke, K., 1992. Die westpaläarktischen Arten der Bienengattung Sphecodes Latr. (Hymenoptera, Apidae, Halictinae). - Bericht der Naturf. Gesellsch. Augsburg 52: 9-64.
  102. Westrich, P., 1989. Die Wildbienen Baden-Württembergs. - Ulmer, Stuttgart, Band I und II: 972 p.
  103. Witt, R., 1998. Wespen beobachten, bestimmen. - Naturbuch Verlag, 360 p.
  104. Zanden, G. van der, 1982. Tabel en verspreidingsatlas van de Nederlandse niet-parasitaire Megachilidae (Hymenoptera: Apidae). - Nederlandse Faunistische Mededelingen 3: 1-48.